Kelebek ve Kehle

1972 yılında Edward Lorenz’in yazdığı bir makale, her şeyin her şeye bağımlı olduğunu ve Brezilya’da bir kelebek kanadını çırparsa, bu kadar küçük bir etkinin bile uzak bir yerlerde, örneğin Teksas’ta fırtına çıkmasına neden olabileceğini anlatıyordu. Hava tahmininin neden çok zor olduğunu, “kelebek kanadı etkisi” adı verilen ve başlangıç koşullarına hassas bağımlılığı açıklayan bu örnekten ilerdeki yıllarda da çok söz edildi. (https://www.youtube.com/watch?v=fDek6cYijxI).

Biz şimdi 20. Yüzyıldan geriye, 16. Yüzyıla “Muhteşem Yüzyıl”a dönelim. O yüzyılda Kanuni Sultan Süleyman ile Hürrem Sultan’ın kızı Mihrimah Sultan, 1539 yılında Diyarbekir Beylerbeyi Rüstem Paşa ile evlenmiş ve Rüstem Paşa sadrazam olmuş.

Rüstem Paşa, Saraybosna civarında bir köyde doğmuş. Rüstem Paşa’nın, haracını ödeyemeyen ilk efendisi tarafından haracın yerine köle olarak sultanın sarayına teslim edildiği bazı kaynaklarda yer alıyor. Daha sonra genç Rüstem Osmanlı bürokrasisi için yetiştirilmiş.

Bir gün sarayda Kanuni Sultan Süleyman’ın elindeki bir şey pencereden düşüyor, padişahın yanında bulunanlar düşen eşyayı yakalamak için merdivenlerden inerken, genç Rüstem pencereden atlayıp, bu hareketiyle padişahın gözüne giriyor. Bunlar ne ölçüde doğru, elbette bilmiyoruz.

Okuyucuya şimdi, “Kaosun bu işin ilgisi ne?” dedirtmeden biz konumuza dönelim. Rüstem Paşa’nın Mihrimah Sultan ile evlenmesi konusunda Padişah nasıl karar verdi dersiniz? Olay cüzzam hastalığının bir tehlike olduğu dönemde geçtiği için hekimler Padişah’a, Rüstem Paşa’nın bu konuda incelenmesini tavsiye ediyorlar.

Hekimlerden oluşan bir heyet, Harran’a Rüstem Paşa’ya bu iş için gönderiliyor. Bir kişinin cüzzam olup olmadığı o yıllarda, o kişinin iç çamaşırında bit olup olmaması ile incelenirmiş. Çamaşırınızda bit (kehle) varsa sizde cüzzam yok, bit yoksa da sizde cüzzam var diye karar verilirmiş.

Harran’daki inceleme uzun sürüyor ama hekimler bir bite rastlamıyorlar. Son anda, tam hekimler “Rüstem Paşa’da cüzzam var” kararını verdi verecekken, birden Paşa’nın iç çamaşırından bir bit sıçrıyor. Hekimler Paşa’da cüzzam olmadığı kararını veriyorlar ve Paşa, Mihrimah Sultan ile evlenip daha sonra da iki kez sadrazam oluyor.

Elbette tam olarak bilemiyoruz, Belki de kehlenin sıçradığı an, kelebeğin kanadını çırptığı andı ve küçük bir neden kendinden çok büyük gelişmelere neden olmuştu. Paşa’nın kaderi pencereden atladığı anda mı yoksa kehle’nin sıçradığı anda mı değişti? Eğer gerçekten bir bit sıçrayarak birinin sadrazamlık yolunu açabiliyor ise, bu bize şu yaşadığımız dünyada birbirimize; büyük, küçük tüm hayvanlara ve bitkilere ve her şeye ne kadar bağımlı olduğumuzu anlatmaz mı?