Hukuk gündemi: Af mı geliyor, infaz düzenlemesi mi?

Kurban Bayramı'nı geride bıraktığımız şu günlerde; bayram sofralarında, aile ziyaretlerinde ve dost meclislerinde sıkça konuşulan bir konu vardı: “Af çıkacak mı?” Özellikle cezaevinde yakını bulunan vatandaşlar, televizyonlarda duydukları haberleri ve sosyal medyada karşılarına çıkan paylaşımları dikkatle takip ediyor. Kimi zaman bir haber sitesinde, kimi zaman bir sosyal medya paylaşımında “af geliyor” başlığıyla karşılaşıyoruz. Ancak işin hukuki boyutuna baktığımızda, konuşulan her düzenlemenin aslında af anlamına gelmediğini görüyoruz.

Toplumumuzda yıllardır süregelen bir alışkanlık var. Ceza infaz sisteminde yapılan her değişiklik çoğu zaman “af çıktı” şeklinde yorumlanıyor. Oysa hukuk dilinde af ile infaz düzenlemesi birbirinden oldukça farklı kavramlardır:

Af: Devletin işlenmiş bir suç veya verilmiş bir ceza üzerindeki sonuçları tamamen ya da kısmen ortadan kaldırmasıdır. Genel af halinde suçun hukuki sonuçları büyük ölçüde silinirken, özel afta ceza yönünden bir hafifleme veya kaldırma söz konusu olabilir. Bu nedenle af, hukuk sistemimizde oldukça istisnai bir kurumdur ve Anayasamız tarafından sıkı şartlara bağlanmıştır.

İnfaz düzenlemesi: Mahkemenin verdiği cezayı ortadan kaldırmaz. Mahkûmiyet kararı aynen varlığını sürdürür. Değişen şey, cezanın nasıl ve hangi koşullarda yerine getirileceğidir. Başka bir ifadeyle kişinin aldığı ceza silinmez; ancak cezaevinde kalma süresi, koşullu salıverilme tarihi veya denetimli serbestlik uygulamaları yeniden düzenlenebilir.

Türkiye’de ceza infaz sistemine yönelik her yasal girişim, toplumben büyük bir beklenti ve aynı zamanda sert bir tartışma dalgası yaratıyor. Peki, Meclis koridorlarında konuşulan her "indirim" gerçekten bir af mıdır, yoksa sadece infaz usulünde yapılan teknik bir değişiklik mi? Yüksek mahkemelerin yerleşik içtihatları, bu karmaşık sorunun yanıtını net bir çizgiyle ayırıyor.

Kamuoyunda sıkça düşülen en büyük yanılgı, bir yasal düzenlemenin başlığına bakarak karar vermektir. Oysa Anayasa Mahkemesi’nin yerleşik kararlarına göre, bir yasanın adı "İnfaz Düzenlemesi" olsa dahi içeriği onu bir "af" haline getirebilir.

Anayasa Mahkemesi (2002/99 - 2002/51 sayılı kararı): Hukuksal metinlerin niteliği belirlenirken adına değil, içeriğine bakılmalıdır. Eğer bir düzenleme, hükümlünün "iyi halli" olup olmadığına bakılmaksızın cezaevinden çıkışını sağlıyorsa, bu teknik olarak bir "toplu özel af" niteliği taşır.

Anayasa Mahkemesi, bu tartışmaya bilimsel bir temel kazandırmıştır. Mahkemeye göre temel ayrım şudur: Eğer bir düzenleme suçun tanımını değiştiriyor, cezayı doğrudan azaltıyor veya tamamen ortadan kaldırıyorsa bu "maddi ceza hukuku" alanına girer ve "özel af" olarak nitelendirilir. Ancak düzenleme sadece cezanın cezaevinde nasıl çektirileceğine, denetimli serbestlik sürelerine veya açık cezaevine ayrılma koşullarına ilişkinse, bu bir "infaz düzenlemesi"dir.

Bir düzenlemenin "af" olarak tanımlanması sadece bir terim meselesi değildir; bu tanım yasama sürecindeki "karar yeter sayısını" da doğrudan değiştirir. Anayasa’nın 87. maddesi uyarınca, genel veya özel af ilanı TBMM üye tam sayısının beşte üç çoğunluğunu (360 milletvekili) gerektirir. Yüksek mahkeme, geçmişte bu çoğunluk sağlanmadan çıkarılan ve "infaz indirimi" adı altında sunulan birçok düzenlemeyi "gizli af" olduğu gerekçesiyle iptal etmiştir.

Yargı kararlarında sıkça vurgulanan bir diğer husus, şartla salıverilme (parole) kurumunun bir af olmadığıdır. Anayasa Mahkemesi’nin 1991 tarihli kararlarında vurgulandığı üzere; şartla salıverilme, hükümlünün cezaevindeki iyi haliyle topluma uyum sağlayabileceğini kanıtlaması üzerine verilen bir "ödül" ve "infazın kişiselleştirilmesi" aracıdır. Affın aksine, şartla salıverilmede ceza tamamen ortadan kalkmaz; sadece geri kalan kısmın dışarıda, belirli şartlara uyularak çekilmesine izin verilir.

Son yıllarda infaz sistemimize giren Covid-19 izinleri ve denetimli serbestlik sürelerindeki artışlar, Yargıtay tarafından "teknik birer infaz usulü" olarak değerlendirilmektedir. Yargıtay 1. Ceza Dairesi (2024/7158 sayılı kararı), bu tür düzenlemelerin ceza miktarını değiştirmediğini, sadece infazın şeklini (cezaevi yerine dışarıda denetimle) düzenlediğini ifade etmiştir.

İster af ister infaz düzenlemesi olsun, yasa koyucunun takdir yetkisi Anayasa ile sınırlıdır. Mahkemeler, aynı miktar cezayı alanlar arasında suç türüne göre adaletsiz farklar yaratılmasını "eşitlik ilkesine" aykırı bulurken; cezaevi koşullarının engelli veya hasta mahkûmlar için insan onuruna aykırı hale gelmesini de bir hak ihlali olarak görmektedir.

Cezanın özüne dokunan her adım "af", usulüne dokunan her adım ise "infaz düzenlemesi"dir. Ancak her iki durumda da nihai amaç, mahkûmu ezmek değil, onu onuruna yakışır şekilde topluma yeniden kazandırmaktır.

Bir hukukçu olarak şunu özellikle belirtmek gerekir ki ceza adalet sistemi yalnızca hükümlüleri ilgilendiren bir alan değildir. Aynı zamanda suç mağdurlarını, mağdur yakınlarını ve toplumun tamamını ilgilendirir. Bu nedenle yapılacak her değişiklikte adalet duygusunun korunması büyük önem taşımaktadır. Bir tarafta cezasını çekmekte olan insanların topluma yeniden kazandırılması hedeflenirken, diğer tarafta suçtan zarar gören vatandaşların hakları ve toplumun güvenlik beklentisi göz ardı edilemez. Hukuk devletinin görevi bu hassas dengeyi koruyabilmektir.

Bugünlerde sıkça duyduğumuz “af geliyor” söylemlerine temkinli yaklaşmak gerekir. Çünkü gündemden bulunan çalışmaların önemli bir kısmı af değil, infaz sistemine ilişkin düzenlemelerden oluşmaktadır. Aradaki farkın doğru anlaşılması; hem vatandaşlarımızın hukuki beklentilerini sağlıklı şekilde oluşturabilmesi hem de kamuoyunun doğru bilgilendirilmesi açısından önem taşımaktadır.

Hukuk, söylentilerle değil kurallarla işler. Bu nedenle hepimizin kulağını dedikodulara değil, kanunlara vermesi gerekir.

Hukukun penceresinden saygı ve sevgi ile kalınız.

Av. Mert YAVUZ