Plastik Atıklar: Atık mı hammadde mi?

Türkiye önemli bir plastik mamul üreticisi ülke haline gelmiştir. Geçtiğimiz yıl yaklaşık 35 milyon ton plastik mamul üretilmiştir. Bunun 5 milyon tonu ihraç edilmiştir. İç tüketim ise 30 milyon ton olarak gerçekleşmiştir.

Türkiye plastik üretiminde daha çok yurtdışından ithal hammadde kullanmaktadır. Geçtiğimiz yıl yaklaşık 7 milyon ton plastik hammaddesi tüketilmiştir. Bunun 1 milyon tonu Türkiye’de üretilmiştir. 6 milyon ton plastik hammaddesi ithal edilmiştir. 820 bin tonu ise ihraç edilmiştir.

Türkiye, plastik hammaddesi üretiminde, plastik atıklar da kullanmaktadır. Plastik atıkların bir bölümü ithal edilmektedir. Yurtiçinde de toplanan plastik atıklar bulunmaktadır. Türkiye’de yıllık yaklaşık atık hale gelen 6,0 milyon ton plastik ürünün 3,5 milyon tonu toplanarak değerlendirilmektedir. Türkiye’nin buna binaen plastik atık ithalatı da artmaktadır. 2020 yılında atık ithalatı 5’e katlanmıştır. Bunun ekonomik değeri 117 milyon Dolar civarı olup 545 bin ton plastik atık ithalatı yapılmıştır. 

Çin'in yurt dışından plastik atık alımına 2018'de yasak koymasının ardından, bu atıkların yeni adresi Endonezya ve Türkiye olmuştur. Çin'deki yasak henüz uygulamaya girmeden plastik atık akışı Malezya, Vietnam ve Tayland'a yönelmiştir. Ancak bu ülkelerin de hızlı bir şekilde plastik ithalatına kısıtlamalar getirmesiyle plastik atık akışı Endonezya, Hindistan ve Türkiye'ye kaymıştır.

Plastik atıklarını ihraç eden ülkelerin başında ise ABD, Almanya, İngiltere ve Japonya gelmektedir. Dünya’da plastik atık ihracatı, 2016 yılında 12,5 milyon tondan 2018'de 5,8 milyon tona düşerek yaklaşık yüzde 50 oranında azalmıştır. 

Türkiye'ye en fazla plastik atık ihraç eden 10 ülke İngiltere, Belçika, Almanya, ABD, Hollanda, İspanya, İtalya, Slovenya, Fransa, Japonya’dır. Türkiye’nin plastik atık ihracatı ise 2018 yılında 15 bin ton ve 9,5 milyon Dolar olmuştur.

Avrupa Birliği'nin son yıllarda en fazla geri dönüştürülebilir atık ham madde ihraç ettiği ülke Türkiye olmuştur.

Avrupa İstatistik Kurumu Eurostat'ın verilerine göre AB'nin Türkiye'ye yaptığı geri dönüştürülebilir ham madde ihracatı son 14 yılda yaklaşık üç kat artarak toplam 13 milyon tona ulaşmıştır. Bu ihracatın toplam değeri ise yaklaşık 4,5 milyar avroyu bulmuştur.

Türkiye'den sonra en fazla ihracatın yapıldığı ülkeler, 5,2 milyon ton atık ham madde alan Çin ve 4,7 milyon ton atık alan Hindistan olarak sıralanmıştır.

2015 yılında yüzde 34 ile AB'den en fazla atık ham madde ithal eden ülke konumundaki Çin, 2018'de yüzde 13,5'e kadar düşmüştür. Türkiye ise 2017'de yüzde 32,5, 2018'de de yüzde 31,5 ile AB'den en çok atık ham madde alan ülke olmuştur.

Avrupa Birliği istatistik kurumu Eurostat'ın verilerine göre, bu maddeleri kendi iç piyasasında değerlendiremeyen AB son 10 yıldır her sene en az 30 milyon ton atık ham madde ihraç etmektedir.

Türkiye, OECD ülkeleri arasında en yüksek nüfus artış oranına sahiptir. Birleşmiş milletlerin yaptığı nüfus tahminlerine göre, Türkiye nüfusunun 2050 yılında 95 milyonu geçmesi beklenmektedir. Bu durum ülkemizin bugün olduğu kadar, gelecekte de istihdam ve büyüme sorunları ile karşılaşacağının bir göstergesidir. Bu amaçla atıkların geri dönüşümle tekrar uygulamaya kazandırılması şeklinde atık yönetimi çalışmaları yapılmaktadır.

Günümüzde toplam yıllık plastik üretiminin 350-400 milyon ton civarında olduğu tahmin edilmektedir. Her yıl yaklaşık yüzde 4-5 civarı artış gösteren plastik üretimi ve buna bağlı olarak tüketim, plastik atık sorununu da beraberinde getirmiştir.

Ülkemizde geri dönüşüm sektörü özellikle son dönemde gerçekleştirilen yatırımlar çerçevesinde önemli gelişme ve ilerleme kayıt etmiş ve önemli bir katı atık işleme kapasitesine ulaşmıştır.

Geri dönüşüm sektörü çevresel ve ekonomik faktörler açısından da büyük önem taşımaktadır.  Örneğin bir ton plastik atığın geri dönüşümü ile yüzde 95 oranında enerji tasarrufu elde edilmektedir.

Dünyada geri kazanılmış Polietilenteraftalat’ın (PET) büyük kısmı polyester elyaf üretiminde kullanılmakla birlikte ayrıca ambalaj sektöründe de yoğun şekilde kullanılmaktadır. Polyester elyaf, tekstil sektöründe çok talep gören ve fiyatı çok yükselen bir metadır. Ülkemiz bir tekstil ülkesi olduğu için Adana, Çorlu, Gaziantep, Bursa, Uşak gibi şehirlerde geri dönüştürülmüş PET çapaktan elyaf üretebilecek ciddi tesisler faaliyetini sürdürmektedir.

Uşak ilinin tekstil geri dönüşüm sektöründeki mevcut durumu ile ilgili yapılan bir araştırmada geri dönüştürülmüş lif üretiminde kullanılan lif cinslerinin polyester-pamuk karışımı olduğu tespit edilmiştir. Üretimde kullanılan teleflerin tedarik kaynağına yönelik verilen cevaplar, firmaların yüzde 84’ünün telefi yalnızca Türkiye’den tedarik ettiğini göstermektedir. İşletmelerin yüzde 14’ü hem yurtiçi hem yurtdışı kaynaklardan telef tedarik ettiğini belirtirken, sadece yüzde 2’si yalnız yurtdışından telef alımı gerçekleştirdiğini ifade etmiştir. İşletmelerin telef kaynağı olarak tercih ettiği şehirler ise sırasıyla Uşak, Bursa, Gaziantep, Denizli, Tekirdağ ve İzmir’dir.  Dünyada polyester üretim merkezi ise Çin’dir. Bölgemizde ise gerek elyafta gerek ambalaj sektöründe Türkiye’dir.

Nitekim Türkiye’de geri dönüşüm tesislerinin çoğu dünyada bulunan çeşitli tesislere PET çapak ihraç etmekle birlikte PET çapağından üretilmiş olan polyester elyaf ve ambalaj sektöründe kullanılan PET levha da ihraç etmektedir.

Ülkemizde 19 Ekim 2018 tarihinde, Avrupa Komisyonu 2014/350/EU sayılı komisyon kararına uygun olarak Çevre Etiketi Yönetmeliği düzenlenmiştir. Çevre Etiketi Yönetmeliği kapsamında da tekstil ürünlerine ait kriterlerde geri dönüştürülmüş naylon, polyester ve diğer lifler için kriterler belirlenmiştir.

Yüzde 20’lik oran ile tüketici öncesi ve/veya sonrası atıklardan geri dönüştürülen naylon içeriği kullanılması, Polyester lifin, asgari miktarda, tüketim öncesi ve/veya sonrası atıklardan geri dönüştürülen, PET içeriği kullanılarak üretilmesi ve kesikli liflerin yüzde 50 ve kesiksiz liflerin yüzde 20 asgari içerik ihtiva etmesi bahsi geçen kriterlerden bazılarıdır.

Polipropilen (PP), otomotiv sanayinde kullanılan parçalardan, tekstil ve yiyecek paketlemesine kadar çok geniş kullanım alanı olan termoplastik bir polimerdir. PP; sert, opak ve sağlam bir malzemedir. Ticari olarak en yaygın kullanılan PP, fiziksel, termal ve kimyasal olarak iyi özelliklere sahip olduğu için, genel amaçlı bir plastik haline gelmiştir. PP, 2019 yılı itibariyle sağladığı gelirin dünya genelinde 145 Milyar Doları geçmesi beklenen en önemli ikinci plastiktir.

2015 yılında ülkemiz için en önemli sektörlerden biri olan otomotivin doğrudan kompozit ayağını yakından ilgilendiren EU Directive 2000/53/EC Avrupa Birliği direktifi yayınlanmıştır. Bu direktife göre ömrü sona eren otomotiv parçalarının yüzde 95 oranında tekrar kullanılması hedeflenmekte olup yüzde 5 oranında atık malzemenin çöp olarak nitelendirilmesi öngörülmektedir.

Bu kararın alınmasının en önemli nedenleri arasında otomotiv içerisinde yer alan kompozit yapıların değerli malzemeler olması ve geri dönüşüm olanaklarının arttırılması, katı atık depolamadan kaçınılması, çevresel nedenler (kirlilik, çöp) ve atık malzemelerin mevcudiyetinin her geçen gün artmasıdır.

Bu nedenle kompozit malzemelerin ayrışması (tekstil, plastik içerikli matris ve takviye malzemelerinin) yeni ve kolay geri dönüştürülebilir kompozit malzemeler geliştirilmesi, arınma ve ayrıştırma yöntemleri yoğunlaştırılmış geri dönüşüm teknolojilerinin geliştirilmesi son yıllarda oldukça gündemdedir.

Bahse konu olan ve kullanım alanları belirtilen malzemelerin geri dönüşümü hem ülkemizdeki kullanımın hem de ihracatı açısından önem arz etmektedir. Geri dönüşüm sektöründe yapılan yatırımlar ülkemiz ekonomisine önemli katkılar sağlamakta olup atıkların değerlendirilmesinin yanı sıra önemli oranda istihdam yaratmaktadır. Nitekim ülkemizde atık sektörü ve geri dönüşüm sektörü hem özel sektörün hem de yerel yönetimlerin katkılarıyla 5 milyar avrodan daha büyük bir pazar haline gelmiş ve çevre bilincinin artmasına paralel olarak da sürekli şekilde büyümeye devam etmektedir.

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’mızın ve Değerlendirilebilir Atık Malzemeler Sanayicileri Derneği’nin (TÜDAM)  projeksiyonlarına göre, Avrupa Birliği uyum sürecinde önümüzdeki yıllarda katı atık yönetimine yatırımların artarak devam etmesi beklenmektedir. Dolayısıyla ülkemizde geri dönüşüm sektörünün kalkınması ve yeni teknolojilerin geliştirilmesi önem arz etmektedir.

Ancak son dönemde ‘Plastik ve Naylon’ katı atık ithalatının sınırlandırılacağına yönelik duyumlar sektör temsilcilerini ve olası yatırımcıları tedirgin etmiştir. Bilindiği üzere; Plastik ambalaj petrol rafinelerinden çıkan çeşitli ürünlerin petrokimya tesislerinde işlenmesi ile elde edilir.

Bununla birlikte ülkemizde sentetik elyaf (filament ve kesikli elyaf olarak) ithalatına yılda 4,17 milyar Dolar ödemektedir. Ancak geri dönüşüm sektörünün desteklenmesi yoluyla, bunun 1 milyar Doları geri dönüşümden kazanılan polyester elyafı ile ikame edilebilecektir.

Bu durumda sentetik elyaf ithalatında azalma sağlarken, katma değerli bir ürünün geri dönüşüm sektörü tarafından ekonomiye kazandırılması sağlanmış olacaktır.

Hammadde anlamında dışarı bağımlı olan ve yeterince plastik ve naylon atık toplanamaması nedeniyle girdilerin önemli bir kısmı ithalat yoluyla karşılanmak durumunda kalan katı atık sektörü, olası bir ithalat kısıtlaması ve kota uygulaması durumunda üretim istihdam ve ihracat anlamında önemli sorunlarla karşı karşıya kalacaktır.

Aslında ithalat yoluyla gelen katı atıklar çok düşük maliyetlerle elde edilmektedir. Önemli olan bunları daha yüksek katma değerli ürüne çevirmektir. Bahse konu olan ve tekstil elyafları bazında verilen örnek bunu ispatlamaktadır. Maliyeti çok düşük olan hammadde ile yıllık yaklaşık 1 milyar Dolarlık katma değerin sadece bu yolla üretilmesi önemlidir.

Bu durum, diğer tüm atıklar için geçerli olabilir. Bu durumda ithalatı kısıtlamak yerine, sektörün katma değerli ürün üretme kabiliyetini teşvik etme ve sektörün rekabet gücünü artırıcı ucuz hammadde girdisini kolaylaştırmak fayda sağlayacaktır.

Hammadde temininde yaşanacak olan sıkıntıların yanı sıra artacak olan girdi maliyetlerinin de etkisiyle henüz gelişme aşamasında olan sektörün rekabet imkânı azalacağı ve yerli üretimin katı atık sektörünün karşılamakta yetersiz olması sonucunda da son yıllarda ciddi büyüme gösteren başta kâğıt olmak üzere, ülkemiz geri dönüşüm sektörünü ciddi şekilde sekteye uğratacağı bu kapsamda da istihdam ve yatırımları olumsuz etkileyeceği düşünülmektedir.