Hey gidi uçup giden yıllar! Okul tarih kitaplarını yazanlara ya da tarih dersi veren öğretmenlere sitemim var: Yıllarımızı boşa harcadınız; tarih değil hurafe okuttunuz… Sakın Türk Ulusundan özür dilemeyiniz!.. Örneklersek, Cengiz Han’ı neredeyse Türk ilan ettiniz. Koyduğu kuralları (Cengizhan yasaları) anlata anlata bitiremediniz. Sakın demeyin “Biz müfredatı uyguladık.” İnsanımız gerçekleri mezarda mı öğrenecek?
Neyse biz konumuza dönelim.
13. yüzyıl, dünya tarihinin gördüğü en büyük demografik, siyasi ve sosyal kırılma dönemlerinden biridir. Cengiz Han liderliğinde Orta Asya bozkırlarından çıkan Moğol orduları, o döneme kadar kurulmuş en büyük bitişik imparatorluğu* kurarken, arkalarında devasa bir yıkım, nüfus çöküşü ve küresel göç dalgaları bırakmışlardır. Bu süreç, sadece Asya'nın dengelerini bozmakla kalmamış, Avrupa ve Anadolu’nun da kaderini kökten değiştirmiştir.
(*Bitişik imparatorluk, toprakları kesintisiz bir şekilde birbirine bağlı olan, araya deniz veya başka bir devletin toprağı girmeden tek bir büyük kara parçası üzerinde yayılan imparatorluk türüdür.)
Asya’da Büyük Nüfus Çöküşü ve Salgınlar
Moğol istilaları, insanlık tarihinin en dramatik nüfus kayıplarından birine yol açmıştır. Yapılan araştırmalar ve dönemin kaynakları, Orta Asya ve Çin’deki nüfusun yer yer %50 ile %80 arasında yok olduğunu göstermektedir. Bu devasa çöküşün arkasında sadece kılıç zoru değil, istilanın tetiklediği yan etkiler bulunmaktadır:
Sistematik Katliamlar: Merv, Nişabur ve Belh gibi Orta Asya’nın medeniyet merkezleri, teslim olmadıkları gerekçesiyle taş taş üstünde kalmayacak şekilde yok edilmiş ve sivil halk katledilmiştir.
Kıtlık ve Altyapı Çöküşü: Tarım alanlarının yakılması ve Orta Asya'nın hayat damarı olan yeraltı sulama kanallarının kasıtlı olarak tahrip edilmesi, kitlesel açlığa neden olmuştur.
Kara Ölüm ve Biyolojik Savaş: Moğolların ticari yolları güvenli hale getirmesi, farkında olmadan veba gibi ölümcül hastalıkların Asya'dan Avrupa'ya çok hızlı yayılmasına yol açmıştır. Hatta 1346 Kefe Kuşatması'nda Moğollar, vebalı cesetleri mancınıkla kale içine fırlatarak tarihin ilk biyolojik savaşını gerçekleştirmiş ve Avrupa'yı kasıp kavuracak olan "Kara Ölüm" salgınını başlatmıştır.
(Kefe/Feodosia/Caffa – Kırım’da bir liman kenti.)
Küresel İklim Etkisi: Katliamlar ve göçler nedeniyle o kadar çok tarım arazisi terk edilmiştir ki, bu alanların yeniden ormana dönüşmesi dünya genelindeki karbon salınımını düşürmüş ve ne çarpıcı bir olgudur ki küçük bir küresel soğumaya neden olmuştur.
Türklerin Anadolu’ya Göçü: Yurt Arayışı ve İskân Politikası
Moğol istilası Anadolu'ya doğru devasa bir insan selini tetiklemiş olsa da Türklerin batıya göçü aslında çok daha derin ve köklü nedenlere dayanıyordu. Anadolu’nun yeni bir Türk vatanı haline gelmesini hızlandıran temel faktörler şunlardır:
Doğal ve Siyasi Zorunluluklar: 10. ve 11. yüzyıllarda Orta Asya’da baş gösteren şiddetli kuraklık ve nüfus artışı, hayvancılıkla geçinen Oğuz boylarını yeni otlaklar aramaya itmiştir. Ayrıca Uzak Doğu'dan gelen Kıtayların ve kuzeydeki Kıpçakların baskısı, Türkmen boylarını batıya doğru sürüklemiştir.
Büyük Selçuklu Devleti’nin Stratejisi: Selçuklu sultanları, merkezde kontrol edilmesi zor olan göçebe Türkmen nüfusunu planlı bir şekilde Bizans sınırlarına (uç bölgelerine) sevk etmiştir. Böylece hem sınır güvenliği sağlanmış hem de "Gaza ve Cihad" idealiyle fetih hareketi kurumsallaşmıştır.
Anadolu’nun ve Bizans’ın Durumu: O dönemde Bizans İmparatorluğu iç taht kavgaları ve ağır vergi politikaları nedeniyle halkının desteğini kaybetmişti. Yıllar süren savaşlar yüzünden Anadolu’nun iç kısımları büyük oranda boşalmıştı. Anadolu'nun coğrafi yapısı, iklimi ve geniş yaylaları, Orta Asya'dan gelen Türkmenlerin göçebe yaşam tarzına mükemmel bir uyum sağlıyordu.
Sonuç: Yeni Bir Dünyanın Doğuşu
Moğol baskısı, 1243 Kösedağ Savaşı ile Anadolu Selçuklu Devleti'ni derinden sarsmış ve nihayetinde 1308 yılında yıkılmasına neden olmuştur. Ancak bu yıkım, şaşırtıcı biçimde, Anadolu'da yeni bir Türk rönesansını başlatmıştır.
Orta Asya ve Horasan'dan Moğolların önünden kaçan milyonlarca Türkmen, Anadolu'daki Türk nüfusunu kritik bir kitleye ulaştırmıştır. Bu göç dalgasıyla birlikte Mevlânâ, Hacı Bektaş-ı Velî ve Ahi Evran gibi büyük alimler ve zanaatkarlar da Anadolu'ya gelerek bölgenin kültürel ve manevi altyapısını kurmuşlardır. Selçuklunun zayıflamasıyla Bizans sınırında mantar gibi türeyen Anadolu beyliklerinden biri olan Kayı boyu (Osmanlılar), bu yoğun nüfus ve manevi birikim üzerinde yükselerek ileride üç kıtaya hükmedecek olan Osmanlı İmparatorluğu'nun temellerini atacaktır.
(Tarih ile coğrafyayı at arabasına koştuk, kısa bir zaman yolculuğu yaptık. Varsa kusurumuz bağışlayın.)
Ecz. Arif Yayla