Gayrimenkul sahiplerini, miras kalan tarlasını veya dairesini satmak ya da korumak isteyen yüz binlerce vatandaşı doğrudan ilgilendiren yasal önalım (halk arasındaki adıyla şuf'a) hakkı konusunda son aylarda baş döndürücü gelişmeler yaşanıyor. Tapuda hisseli yeri olan herkesin kafası karışık: "Hissedarımdan habersiz yer satılırsa ne olur?", "Mahkeme eski tapu fiyatını mı yoksa bugünkü piyasa değerini mi esas alır?", "Anayasa Mahkemesi neye karar verdi, şimdi davalar nasıl sonuçlanacak?"
Gelin, bu karmaşık hukuki süreci mahkeme koridorlarının ağır dilinden çıkarıp herkesin anlayacağı bir dille, adım adım masaya yatıralım.
1. Önalım (Şuf'a) Hakkı Nedir? Neden Var?
Bir taşınmaza birden fazla kişi hisseyle malikse (örneğin anne-babadan kalan bir arsa ya da ortak alınan bir bina) Türk Medeni Kanunu, paydaşlara özel bir koruma sağlar. Paydaşlardan biri kendi hissesini dışarıdan yabancı bir üçüncü kişiye satarsa, diğer paydaşlar kanunun kendilerine tanıdığı bu hakla mahkemeye başvurup: "O hisseyi yabancıya değil, bana devredin; bedeli neyse ben ödeyeceğim." diyebilir. Bu hakkın amacı çok basittir: Ortak mülkiyete tanınmayan kişilerin girmesini önlemek, aile veya ortaklar arasındaki huzuru korumak ve mümkünse mülkiyeti tek bir elde toplamaktır.
2. Eski Dert: Tapudaki Düşük Bedel Tuzağı ve Enflasyon
Yıllarca uygulanan eski sistemde kural şuydu: Hisseli yeri alan yabancı alıcı, tapu senedinde resmi satış bedeli olarak ne yazdırdıysa, önalım hakkını kullanan paydaş o parayı ve tapu masraflarını mahkeme veznesine yatırıp hisseyi üzerine alıyordu.
Fakat ülkemizde iki büyük gerçek vardı:
Vergi Kaçırma Alışkanlığı: Vatandaşlar daha az tapu harcı ödemek için 5 milyon liralık hisseyi tapuda 1 milyon lira gösteriyordu.
Yüksek Enflasyon: Dava açıldıktan sonra yargılama 3-4 yıl sürdüğünde, yatırılan nominal para pul oluyor; alıcı gerçekte çok büyük bir zarara uğrarken, davacı paydaş taşınmazı bedavaya yakın bir fiyata kapatabiliyordu.
3. 7571 Sayılı Kanun’la Gelen "Rayiç Bedel" Dönemi
Meclis bu adaletsizliği bitirmek amacıyla 7571 sayılı Kanun ile Türk Medeni Kanunu’nun 734. maddesini değiştirdi. Yeni kurala göre; artık tapudaki resmi satış bedeline bakılmayacak, hâkim bilirkişi heyeti ve keşif marifetiyle taşınmazın gerçek piyasa değerini (rayiç bedelini) belirleyecekti. Önalım hakkını kullanmak isteyen paydaş, bu rayiç bedeli ve tapu masraflarını mahkemenin verdiği kesin süre içinde nakit olarak yatırmak zorunda bırakıldı. Hatta bu paranın dava bitene kadar bankada vadeli hesapta nemalandırılması şart koşuldu.
Üstelik kanun koyucu bir geçiş maddesi (TMK Geçici 1. madde) koyarak, değişikliğin yürürlüğe girdiği 25 Aralık 2025 tarihinden önce açılmış ve henüz bitmemiş bütün derdest davalarda da bu yeni kuralın uygulanacağını ilan etti. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi de kararlarında; devam eden davalarda 25.12.2025 tarihindeki rayiç değerin, yeni açılan davalarda ise dava tarihindeki rayiç bedelin esas alınacağını istikrarlı şekilde benimsedi.
4. Anayasa Mahkemesi Neden İptal Etti?
Bu düzenleme kâğıt üzerinde alıcıyı koruyor gibi görünse de uygulamada başka büyük dengesizlikler doğurdu:
Alıcının Gerçek Zararı: Bir kişi piyasa rayici 3 milyon lira olan bir hisseyi özel sebeplerle 5 milyon liraya satın almışsa, hâkim bilirkişi aracılığıyla 3 milyon lira rayiç belirlediğinde, alıcı aradaki 2 milyon liralık farkı kaybediyor ve mülkiyet hakkı çiğneniyordu.
Belirsizlik ve Mağduriyet: Davayı açan paydaş, cebinden ne kadar para çıkacağını öngöremiyor; mahkemenin tayin edeceği yüksek rayiç bedeli verilen kesin sürede bulamadığı anda hem hakkını kaybediyor hem de ağır mahkeme masraflarıyla baş başa kalıyordu.
Sözleşme Serbestisinin Yok Sayılması: Tarafların kendi aralarında serbestçe anlaştığı irade tamamen devre dışı bırakılıyordu.
Anayasa Mahkemesi (E. 2026/23, K. 2026/162) önüne gelen bu kuralı inceledi ve 16 Temmuz 2026 tarihinde oy çokluğuyla iptal etti. Yüksek Mahkeme; bu kuralın satıcı ve alıcının serbest iradesini sıfırladığını, alıcıyı beklenmedik zarara uğratabildiğini veya haksız kazanç sağlatabildiğini ve önalım sahibini öngörülemez bir belirsizliğe ittiğini belirterek mülkiyet hakkına aykırı buldu.
5. En Çok Karıştırılan Nokta: Eski Kural Geri mi Döndü?
KESİNLİKLE HAYIR! Vatandaşlarımızın ve hatta pek çok uygulamacının en büyük yanılgısı, AYM bir kanunu iptal edince hemen eski kanunun kendiliğinden yürürlüğe gireceğini sanmasıdır. Anayasa’nın 153. maddesi gereğince Anayasa Mahkemesi kanun koyucu yerine geçip yeni bir kural getiremez; bir iptal kararı eski kuralı otomatik olarak diriltmez.
Dahası Anayasa Mahkemesi, piyasada ve mahkemelerde kaos çıkmaması için iptal kararının yürürlüğe girişini Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihten itibaren 9 ay süreyle erteledi. Karar 6 Kasım 2026’da yayımlandığı için iptal hükümleri 6 Ağustos 2027 tarihinde yürürlüğe girecektir.
6. Bugün Mahkemeye Giden Vatandaşı Ne Bekliyor?
İşte davası süren veya hissesi satılan herkesin bilmesi gereken 4 somut gerçek:
6 Ağustos 2027’ye Kadar Rayiç Bedel Kuralı Aynen Geçerlidir: Anayasa uyarınca erteleme süresi boyunca iptal edilen madde yürürlüktedir. Dolayısıyla bugün açılan ya da derdest olan davalarda mahkemeler rayiç bedel tespiti yapmaya ve bu bedelin depo edilmesini istemeye mecburdur. "AYM iptal etti, ben tapudaki ucuz fiyattan alırım." düşüncesi hukuken geçersizdir.
Kesin Süreye Dikkat: Hâkim keşif ve bilirkişi ile rayiç bedeli belirleyip davacıya süre verdiğinde, bu paranın belirtilen kesin sürede nakden yatırılması şarttır. Süre bir gün bile gecikirse dava kesin olarak reddedilir.
Nemalandırmayı Mutlaka İsteyin: Yatırılan para dava sonuna kadar bankada faiz/getiri hesabında tutulur ve dava bittiğinde alıcıya nemalarıyla birlikte ödenir. Alıcı konumundaki vatandaşların bu paranın değer kaybetmemesi için ilk günden itibaren nemalandırma takibi yapması gerekir.
Hak Düşürücü Süreleri Kaçırmayın: Eğer diğer ortak hissesini satmışsa ve size noterden bildirim gelmişse bildirimden itibaren 3 ay; noterden bildirim yapılmamışsa satış tarihinden itibaren her hâlde 1 yıl içinde dava açmanız şarttır.
7. Sonuç ve 6 Ağustos 2027 Sonrası İçin Kritik Uyarı
Önümüzde 6 Ağustos 2027 tarihine kadar işleyecek yaklaşık 9 aylık bir askı dönemi bulunmaktadır. Bu süre zarfında Türkiye Büyük Millet Meclisinin (TBMM) mülkiyet hakkını koruyan, hem alıcının enflasyon karşısında ezilmesini engelleyen hem de önalım hakkı sahibini belirsizlikten kurtaran dengeli, yeni ve kalıcı bir yasal düzenleme yapması şarttır.
Eğer Meclis 6 Ağustos 2027’ye kadar yeni bir kanun çıkarmazsa, önalım hakkının hangi bedel üzerinden ödeneceği konusunda büyük bir hukuki boşluk doğacak ve mahkemeler ciddi bir içtihat krizine sürüklenecektir. Hisseli tapusu olan vatandaşlarımızın hak kaybına uğramaması adına bu takvimi ve kesin süreleri titizlikle takip etmeleri gerekmektedir.
AV.SERRA HAYMA
serrahayma@gmail.com-05418707672